| 1911-1940 | Het Tijdperk Aron van Dam |
14.07.08 | categorie: Winterswijks Rode Historie
|
Hij behoort tot de meest gepassioneerde en bevlogen politici die Winterswijk heeft voortgebracht en werd daarom wel de Jelle Troelstra van Wenters genoemd. Aron van Dam. Aan zijn loopbaan komt in 1940 abrupt een einde als hij het politieke klimaat in Wenters letterlijk moet ontvluchten.
Foto: Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis, Amsterdam
Aron van Dam was geliefd en gevreesd. Zijn politieke tegenstanders kregen er steevast flink van langs. Zelfs in eigen kring deinsde men soms terug voor zijn legendarische dadendrang. Maar ook was hij gedreven, ondernemend, vastberaden en doelgericht. Aron van Dam speelde een leidende rol in de periode dat de sociaal-democraten in Winterswijk in opmars waren. De SDAP had een eigen schouwburg en eigen winkels. De partij was niet alleen politiek, maar zeker ook economisch en cultureel een factor van belang in Wenters.
DOOR UBEL ZUIDERVELD - JUNI 2006
Aron van Dam, geboren op 5 augustus 1881 in Smilde, zit het ondernemen al vroeg in het bloed. Zijn vader is de joodse veehandelaar Nathan van Dam. Aron krijgt het zakendoen ingegoten met de paplepel. Na een onvoltooide opleiding tot onderwijzer in Assen en een kortstondige samenwerking met zijn vader, wordt Aron van Dam rijkskeurmeester voor vleeswaren. Nadat hij vanaf 1905 heeft gewerkt in Oss, komt de Smildenaar in 1909 als keurmeester in dienst van vleeswarenfabriek Zwanenberg in Winterswijk.
Aron van Dam - op 18 juni 1909 getrouwd met Johanna Leviticus - is al spoedig actief in de joodse gemeenschap van Winterswijk. De wijze waarop hij zich bij Zwanenberg en in het openbare leven manifesteert, loopt snel in de gaten. Als de SDAP in 1911 een collectieve winkel voor zijn leden opricht, De Dageraad, wordt Van Dam gevraagd de leiding op zich te nemen. Van Dam neemt de uitdaging met beide handen aan en wordt en passant lid van de Sociaal-Democratische Arbeiders Partij, de voorganger van de PvdA.
Foto: Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis, Amsterdam
Coöperaties zijn in Winterswijk geen nieuw fenomeen. Winterswijk kent sinds het begin van de twintigste eeuw coöperatieve winkels onder namen als Help U Zelven en De Eendracht. Hier kunnen textielarbeiders lid worden en vervolgens tegen gereduceerde tarieven boodschappen doen. De eerste winkel annex broodbakkerij van De Dageraad is op de hoek Gasthuisstraat-Steenhouwerspad en bij de opening in november 1911 wordt hier eerst alleen nog maar brood verkocht.
Onder de leiding van Aron van Dam groeit De Dageraad als kool. Het aantal leden - 144 in 1911 en 690 in 1916 - zal groeien naar bijna 1300 in 1936. De eerste winkel aan de Gasthuisstraat is spoedig te klein. Twee jaar na de opening neemt de SDAP daarom aan de Jonenstraat een nieuwe broodbakkerij in aanbouw. Het aantal producten en diensten breidt zich snel uit. Niet alleen komen er filialen van De Dageraad in Neede en Eibergen, de vestiging Jonenstraat wordt in 1921 bovendien uitgebreid met een schoenenwinkel annex schoenenmakerij. Verder kunnen leden zich er verzekeren tegen ziektenkosten. Maar ook levert De Dageraad administratieve diensten, direct aan de SDAP of indirect aan leden die - bijvoorbeeld om politieke redenen - door hun baas zijn ontslagen.
Aron van Dam is onmiskenbaar de drijvende kracht bij De Dageraad. In zijn functies als administrateur, secretaris en vervolgens directeur profiteert de coöperatie volop van zijn handelsgeest. In 1922 - als Zwanenberg hem wil overplaatsen - treedt Aron van Dam als betaalde kracht bij De Dageraad in dienst. Hij zorgt dat er geinvesteerd wordt in moderne productiemiddelen, zoals een grote gaskettingoven voor de bakkerij. De omzet van De Dageraad groeit, de leden profiteren mee dankzij een winstuitkering. In 1934 is het opnieuw tijd voor nieuwbouw en verrijst een monumentaal gebouw aan de Jonenstraat.
Van Dam heeft zijn sporen met De Dageraad ruimschoots verdiend, als hij op 1 april 1919 raadslid wordt voor de SDAP in Winterswijk. Van Dam wordt al snel - in 1920 - fractievoorzitter, na het vertrek van Gerrit Rengelink. Rengelink richt met zijn broers de Winterswijkse SDAP-afdeling op in 1901. Toch is het in belangrijke mate aan Van Dam te danken, dat de SDAP bij de verkiezingen in 1917 - twee jaar voor zijn entree in de raad - een sprong maakt van een naar drie zetels.
Van Dam oefent veel invloed uit met de publicatie van ingezonden stukken in de Nieuwe Winterswijksche Courant. De krant geeft Van Dam in 1916 royaal de ruimte om de vloer aan te vegen met de wijze waarop in Winterswijk de voedseldistributie is geregeld. De voedselschaarste - het gevolg van de Eerste Wereldoorlog - doet zich alom voelen, zeker in arbeidersgezinnen. Aron van Dam trekt fel van leer tegen de tussenhandel, die verdient aan de voedseldistributie, over de ruggen van het arme deel van de bevolking, aldus Van Dam. Alternatieven biedt hij ook. De Dageraad wil samen met drie andere Winterswijkse coöperaties gratis en voor niks het zogenaamde Regeeringsvoedsel distribueren.
Eenmaal lid van de gemeenteraad, ontpopt de Drent zich tot een lastige luis in de politieke pels. Aron van Dam is gevreesd om zijn scherpe tong en zijn indringende interrupties aan het adres van het conservatieve college van middenstanders, boeren en notabelen. Van Dam verwijt hen bovenal een gebrek aan visie. Hij vindt dat er te geen serieuze zaak wordt gemaakt met openbare werken en de plaatselijke economie te veel op zijn beloop wordt gelaten. Met Van Dams entree is het gedaan met het gezapige onderonsje in de Winterswijkse politiek. Van Dam doet het gemeentehuis aan de Wooldstraat schudden op zijn grondvesten.
Spoedig blijkt dat hij kan rekenen op flinke tegenwerking van het establissement. Allereerst zorgt men ervoor dat Van Dam uit twee commissie verdwijnt, de Gascommissie (1921) en de Slachthuiscommissie (1922). Als dit is gelukt, wordt een poging ondernomen om een wig te drijven tussen Aron van Dam en de andere SDAP'ers in de gemeenteraad - dan al vier in getal. De SDAP krijgt in 1923 het aanbod een wethouder te leveren voor het college. Voorwaarde: het mag iedereen zijn maar niet Aron van Dam. De SDAP-fractie houdt de rijen gesloten. De partij moet daarom nog acht jaar wachten op een wethouderspost.
Buiten het raadhuis blijft ondertussen de invloed van de SDAP groeien. Niet alleen De Dageraad heeft de wind in de zeilen, in april 1922 roept de SDAP met enkele geestverwanten een eigen schouwburg in het leven, Het Volksgebouw bij de Harmonie aan de Groenloseweg. Weer is Van Dam de drijvende kracht. Rood is in Wenters onstuitbaar in opmars, tot verdriet van etablissement. Henk Krosenbrink schrijft in zijn sociaal-politieke roman De Rode Draad niet voor niets: "Dit alles wekte de jaloezie op van de andere partijen, die minder goed georganiseerd waren. De socialisten in Winterswijk waren een niet weg te denken politieke en sociale macht. Een politieke arbeiderselite."
Van Dam moet veel, heel veel vijanden hebben gehad. Menig lid van de oude Winterswijkse elite kon zijn bloed wel drinken. Van Dam is onverbiddellijk. Als hij zijn gelijk niet krijgt in de politieke arena, haalt hij het daarbuiten. In 1926 sneuvelt Van Dams voorstel om een gemeentelijk ziekenfonds in het leven te roepen. Het deert hem niet wezenlijk. Van Dam reageert namelijk onmiddellijk. Via De Dageraad komt enkele weken na de afwijzing alsnog een ziektekostenverzekering tot stand voor leden van de coöperatie. Zelfs heeft Van Dam de hand in de oprichting van de eerste Winterswijkse spaarbank. Het kan niet anders: menige Winterswijkse middenstander heeft zijn omzet zien slinken door toedoen van de voorman van de Winterswijkse SDAP.
Het deert de SDAP'er niet. Ondanks veel tegenstand, houdt hij vast aan zijn koers. Van Dam ijvert voor van alles en nog wat - van een bibliotheek tot de ontginning van woeste gronden in het buitengebied - en ergert zich er mateloos aan, dat veel van deze zaken in Winterswijk niet of pas na lang dralen worden opgepakt. Soms wordt Van Dams inzet beloond, een andere keer is er sprake van een pyrusoverwinning. Dit is bijvoorbeeld het geval met het gemeentelijk slachthuis. Aron van Dam wil het graag tot stand brengen, in 1928 is het slachthuis eindelijk een feit. Maar het slachthuis wordt ook een blok aan Van Dams been. Zo zijn de boeren fel gekant tegen dit instituut, terwijl Van Dam eerder verwoede pogingen heeft gedaan om de boerenstand aan de SDAP te binden.
De boeren kiezen anders. Zij zullen in grote meerderheid stemmen voor Van Dams grootste politieke tegenstander, dierenarts Willem 'W.P.C.' Bos, de latere NSB-burgemeester van Winterswijk. Het is Bos die Van Dam tijdens de verkiezingsstrijd van 1931 fel attaqueert over de werkomstandigheden bij de destructor. Meer dan eens komt het tot een botsing tussen de twee, die duidelijk aan elkaar gewaagd zijn.
De strijd tussen Van Dam en Bos is achteraf bezien om meer dan één reden pikant en zelfs bizar. Beiden zijn afkomstig uit Noord-Nederland. Alletwee hadden ze van doen met vee; Bos als dierenarts, Van Dam als zoon van een veehandelaar. Beiden prediken ze hun idealen fel en vol verve van de politieke kansel. Maar Bos is van de nieuwe generatie - hij is zestien jaar jonger dan Van Dam - en nationaal-socialist, Van Dam is sociaal-democraat en jood. Van Dam - in 1927 tevens lid geworden van provinciale staten van Gelderland - blijft voorop gaan in de strijd en schroomt de straat niet. Eind 1930 leidt hij in Winterswijk een demonstratie van 500 arbeiders, die betere arbeidsomstandigheden eisen in de werkverschaffing.
Ook nu weer komt Van Dam in actie vlak voor een verkiezingsjaar. Het blijft dit keer niet bij een demonstratie of een polemiek in de krant. Van Dam doet namelijk ook letterlijk een boekje open. Hij publiceert een goed leesbaar werkje van 58 bladzijden onder de titel 'Nabetrachting 1919-1930 SDAP'. Van Dam doet hierin kond van alle successen van de plaatselijke SDAP. Ook geeft hij uiting aan zijn weerzin tegen de zittende liberalen en conservatieven en laat hij en passant niet na zichzelf stevig op de borst te kloppen. Zijn eigen naam valt vaak in de geheel eigenhandig geschreven nabeschouwing op elf jaar gemeentepolitiek.
Het moet dan ook gezegd worden dat Van Dams invloed in de beschreven periode groot is geweest. Geen commissie lijkt compleet zonder hem, hij roert zich waar hij zich maar roeren kan. De ene keer ijvert Van Dam voor de oprichting van een bibliotheek, de andere keer voor gemeentelijke belastingen naar draagkracht en dan weer zorgt hij dat Winterswijk een gymnastieklokaal krijgt.
'Hoog het beginsel! Weg met het persoonlijk gemodder!' is de alleszeggende leus die de SDAP voert bij de raadsverkiezingen van 1931. Een rechtstreekse aanklacht tegen de andere partijen. Het brengt Van Dam en de Winterswijkse SDAP meer stemmen - goed voor bijna vijf zetels in de gemeenteraad - maar de overwinning is minder uitbundig dan gehoopt. Wel beseft de gesettelde macht na de verkiezingen, dat men niet langer heen kan om Aron van Dam.
De sociaal-democraten komen tot een vergelijk met de vrijzinnig-democraten - de oorspronkelijke partij van W.P.C. Bos. Zo kan de SDAP-voorman op 1 september 1931 alsnog aantreden als wethouder. In deze functie maakt hij zich hard voor de uitvoering van tal van openbare werken, die veelal tot stand komen met de inzet van werklozen. Ook zorgt hij voor steun aan de noodlijdende Winterswijkse boeren.
Maar loon naar werken krijgt Van Dam vier jaar later niet. De Winterswijkse politiek maakt bij de verkiezingen van 1935 een ruk naar rechts. De nieuwe partij Gemeentebelang van dierenarts Bos verovert bij zijn debuut meteen drie zetels in de gemeenteraad. Aron van Dam wordt wel opnieuw wethouder, maar kan in het tamelijk rechtse college weinig aansprekende successen binnenhalen. Bovendien loopt een persoonlijke kwestie uit op een politieke ruzie. Zoals hij via De Dageraad zijn zoon - de kunstenaar Max - in 1935 helpt aan een opdracht, springt Aron van Dam ook in de bres voor de benoeming van zijn dochter tot onderwijzeres in Winterswijk. Een collega-wethouder weigert mee te werken aan deze aanstelling.
Intussen polariseert de Winterswijkse samenleving steeds verder. Over en weer is sprake van onoirbare acties, zoals het plakken van posters en kalken van leuzen (ook het gebouw van De Dageraad wordt beklad). Voor Van Dam is in de nieuwe politieke orde geen wethouderszetel meer weggelegd. Na de verkiezingen van 1939 keert hij terug in de gemeenteraad - en natuurlijk is hij daarnaast nog steeds statenlid. De gebeurtenissen om hem heen - hij wordt al in 1933 voor het eerst hard aangevallen door de NSB - en in buurland Duitsland kunnen hem niet onberoerd hebben gelaten. Maar in de politiek arena's van het gemeente- en provinciehuis laat hij zich niet uit over de toenemende uitwassen van jodenhaat. Zelfs niet na de pogroms tegen joden in Duitsland, eind 1938, die voor andere SDAP'ers in provinciale staten wel reden zijn om de NSB verbaal hard onderuit te halen.
Op 10 mei 1940 rollen in de vroege ochtend de eerste Duitse tanks Winterswijk binnen. Vier dagen later is er een zitting van de gemeenteraad. Aron van Dam neemt gewoon zijn zetel in, en doet dit eind juni nog eens, maar dan wel voor het laatst. Twee weken later vlucht hij met zijn vrouw naar Amsterdam, waar hij hoopt veiliger te zijn dan in Wenters.
De veiligheid is van korte duur. In 1942 wordt Aron van Dam met zijn vrouw Johanna Leviticus en zijn jongste dochter Henrietta op transport gezet naar kamp Westerbork, op 14 september gevolgd door de deportatie naar Auschwitz. Daar worden de Van Dams een paar dagen na aankomst vermoord. Zoon Max, beeldend kunstenaar, komt op 20 september 1943 in kamp Sobibor aan zijn einde. Alleen zus Roza overleeft.
Van Dam verlaat Winterswijk hals over kop. Ook al is zijn vertrek roemloos en bitter - zo wordt zijn salaris bij De Dageraad onmiddellijk stopgezet - hij wordt niet vergeten. De gemeenteraad van Winterswijk staat in de vergadering van augustus 1940 stil bij zijn vlucht. Van Dams afscheidsbrief - gedateerd 10 juli 1940 - wordt voorgelezen, er zijn lovende woorden voor zijn verdiensten. Burgemeester Johannes Kneppelhout noemt 'de ernstige meeningsverschillen' die velen, hijzelf incluis, met Van Dam hebben gehad. "Toch moeten we grote waardering hebben voor alles wat de heer Van Dam als raadslid en wethouder in het belang der gemeente heeft gedaan," zegt Kneppelhout. Hij somt op: de aanleg van wegen, het zwembad, de ontginning van woeste gronden, de bouw van de zuiveringsinstallatie, het slachthuis, de destructor en scholen...
Ondanks de politieke voorkeur van een grote groep Winterswijkers voor de nationaal-socialisten, blijft een deel van de Winterswijkse bevolking Aron van Dam trouw. Archivaris Peter Meerdink duikelt een fraaie anekdote op over Van Dam. De sociaal-democraat legde de eerste steen voor een nieuwe school in Brinkheurne. Vanzelfsprekend stond op deze steen zijn naam. Een overijverige scherpslijper in de buurtschap neemt onder de Duitse bezetting het initiatief om Aron van Dams naam te verwijderen. De school weigert hieraan mee te werken en veel Brinkheurners steunen de school hierin van harte. De steen moet nog altijd ergens te vinden zijn...
|
-------------------------- © copyright PvdAWinterswijk.nl ------------------------
|
|
|
| Zoeken op PvdAWinterswijk.nl:
|
| |
|
|
     
PVDA FRACTIE
Sinds de verkiezingen van maart 2010 heeft de Partij van de Arbeid vier van de 21 raadszetels, naast WB (5), CDA (4), PW (1), SP (2) en VVD (5). De raadsleden: Bernhard Harfsterkamp (voorzitter), Elvira Schepers, Ben Uffink en Theo Hartjes. Lees meer...
PVDA BESTUUR
Het afdelingsbestuur van PvdA Team Winterswijk bestaat uit Ubel Zuiderveld (voorzitter), Elvira Schepers-Janssen (secretaris) uit Winterswijk en bestuurslid Jan Kortschot uit Meddo. De PvdA heeft in de gemeente Winterswijk ruim 110 leden. Lees meer...
VERGADERINGEN
De PvdA-fractie vergadert doorgaans op de dinsdagavonden die voorafgaan aan de commissies burger & ruimte, burger & samenleving en de vergadering van de raad. Om 19.30 uur in het Raadhuis aan het Kuipers Rietbergplein 1. Klik voor data...
PVDA OP HYVES
Let's Hyve! Team Winterswijk van de Partij van de Arbeid is van de partij op Hyves, het virtuele social network van miljoenen Nederlanders. De redactie van Hyves PvdA Winterswijk is in handen van raadslid en secretaris Elvira Schepers. Lees meer...
PVDA GELDERLAND
PvdA Gewest Gelderland is de provinciale 'afdeling' van de Partij van de Arbeid in Gelderland. De PvdA heeft tien leden in provinciale staten van Gelderland en twee gedeputeerden in het college dat veder bestaat uit Christenunie en CDA. Lees meer...
BURGEMEESTER VAN BEEM
De gemeente Winterswijk kent een lange traditie met burgemeesters van de Partij van de Arbeid. Thijs van Beem is de huidige burgervader van Winterswijk. Op een weblog dat gelinkt is aan de gemeentelijke website doet hij kond van het wel en wee. Lees meer...
CONTACT PVDA
De fractie van de PvdA in Winterswijk is bereikbaar via e-mailadres pvda@winterswijk.nl. In de sectie Wie is Wie? onder het tabblad Achtergrond op deze website vindt u de contactgegevens van fractie- en bestuursleden van Team Winterswijk. Lees meer...
REDACTIE WEBSITE
Webmaster van deze website is Ubel Zuiderveld. Reacties en bijdrage zijn zeer welkom via info@uzmedia.nl Omdat de ervaring leert, dat discussiefora op internet vaak snel bol staan van ongewenste taal en taalgebruik, hebben wij geen mogelijkheid om rechtstreeks via de website te reageren. Klik hier...
PVDA PUNT NL
U kunt niet lid worden van de afdeling Winterswijk, maar zich alleen aansluiten bij de PvdA op landelijk niveau. Via de landelijke website van de PvdA kunt u zich aanmelden als lid. Hier vindt u ook alle informatie over het reilen en zeilen van de partij. Lees meer...
|
| |
|
.jpg "PvdA")